Het Vijf-Casusmodel voor Slimmere Publieke Investeringen

Over de hele wereld staan overheden onder druk om meer te bereiken met minder. Overheidsfinanciën staan onder spanning, toezicht is intensief, en de verwachtingen van burgers zijn hoger dan ooit. Tegen deze achtergrond is solide investeringsbesluitvorming niet langer "mooi meegenomen", het is essentieel. Het Five Case Model (FCM), dat ik het voorrecht had te ontwikkelen en verfijnen tijdens mijn carrière bij de UK Treasury en vervolgens in advieswerk over de hele wereld, biedt een beproefd raamwerk om precies dat te doen.

De kern van het Five Case Model draait om het stellen van de juiste vragen, op het juiste moment, in de juiste volgorde. Het biedt een praktische, gestructureerde aanpak voor het ontwikkelen, beoordelen en uitvoeren van business cases die robuust, evidence-based en afgestemd zijn op strategische doelen. Sinds de oprichting in het VK is het de feitelijke standaard geworden voor investeringsplanning in de publieke sector in tal van landen. In dit artikel leg ik uit wat het model is, hoe het werkt, wie het gebruikt, en waarom het de tand des tijds heeft doorstaan.

Het Five Case Model (FCM) is het best practice raamwerk van de Britse regering voor het opstellen van business cases. Het is de standaard binnen Whitehall en decentrale overheden, verankerd in HM Treasury's Green Book en vereist voor alle grote uitgavenvoorstellen.

Centraal staan vijf onderling gerelateerde "cases", die elk een kritieke dimensie van een succesvolle interventie vertegenwoordigen:

1. Strategic Case – Is er een overtuigende reden voor verandering?
2. Economic Case – Wat is de optie met de beste prijs-kwaliteitverhouding?
3. Commercial Case – Kan er een deal worden gesloten?
4. Financial Case – Is het voorstel betaalbaar?
5. Management Case – Kan het voorstel succesvol worden uitgevoerd?

Elke case vertegenwoordigt een andere invalshoek waardoor het voorstel wordt getoetst. Het model zorgt ervoor dat initiatieven niet alleen in principe wenselijk zijn, maar ook haalbaar, levensvatbaar en uitvoerbaar in de praktijk. Het is ontworpen om evidence-based besluitvorming te ondersteunen gedurende de gehele projectlevenscyclus, van vroeg concept tot evaluatie.

Het Five Case Model ontstond in de vroege jaren 2000, voortbouwend op lessen uit tientallen jaren van publieke sector investeringen, zowel de goede als de niet-zo-goede. Het beoogde hardnekkige uitdagingen in overheidsuitgaven aan te pakken:

• Projecten werden te vaak in opdracht gegeven op basis van politieke grillen, met weinig aandacht voor uitvoering.
• Value for money werd zelden grondig getest.
• Risico's en betaalbaarheid waren bijzaken.
• Er was weinig consistentie in de ontwikkeling van business cases.

Als hoofd van Investment Policy  and Appraisal bij CCTA, HM Treasury, werkte ik samen met collega's aan de ontwikkeling van een praktisch raamwerk dat discipline, transparantie en verantwoording zou brengen in het besluitvormingsproces. Het model werd niet vanuit theorie opgebouwd, maar vanuit de realiteiten van de overheid. Het werd gevormd door uitproberen, feedback en herhaling in verschillende sectoren, van vervoer en gezondheid tot defensie en digitaal.

We hebben het Five Case Model ontworpen om:

• Eenvoudig maar rigoureus te zijn – toegankelijk voor niet-specialisten maar ondersteund door robuuste analytische technieken;
• Iteratief te zijn – ontwikkelend over drie fasen: Strategic Outline Case (SOC), Outline Business Case (OBC), en Full Business Case (FBC);
• Modulair te zijn – in staat om te schalen naar de grootte en complexiteit van het voorstel;
• Mensgericht te zijn – niet alleen over cijfers, maar over helderheid, consensus en samenwerking.

Dit is de basis. Het beantwoordt de fundamentele vraag: Waarom doen we dit? Het zet uiteen:

• De beweegredenen voor interventie;
• Strategische afstemming met lokale, regionale of nationale prioriteiten;
• Duidelijke uitgavendoelstellingen;
• Bewijs van behoefte en marktfalen;
• De reikwijdte van het voorstel.

Deze zaak moet harten en geesten winnen. Als dit niet sterk is, doet de rest er niet toe.

De economische onderbouwing beoordeelt de opties voor het behalen van de gewenste resultaten en identificeert degene die de beste maatschappelijke waarde biedt. Dit omvat:

• Het maken van een longlist en shortlist van opties;
• Het gebruik van kosten-batenanalyse of kosteneffectiviteitsanalyse;
• Overweging van risico's, optimisme bias, verdelingseffecten en niet-kwantificeerbare voordelen.

Dit is de analytische kern van het model en zorgt ervoor dat middelen verstandig worden ingezet.

Deze case beoordeelt of een haalbare deal kan worden gesloten en behouden. Het houdt rekening met:

• Inkoopstrategie;
• Risicooverdracht en contractuele structuur;
• Leveranciersbetrokkenheid en -capaciteit;
• Commerciële afhankelijkheden en juridische kwesties.

De focus ligt op het behalen van het beste resultaat van leveranciers terwijl risico's op passende wijze worden beheerd.

Dit beschrijft of het project betaalbaar is en hoe het gefinancierd zal worden. Het omvat:

• Budgetbeschikbaarheid;
• Cashflowprognoses;
• Impact op departementale uitgavenlimieten;
• Boekhoudkundige implicaties en reserves.

Geen voorstel zou moeten doorgaan zonder een duidelijke financieringsstrategie.

Ten slotte beschrijft deze case hoe het project succesvol zal worden opgeleverd. Het schetst:

• Governance en zekerheid;
• Projectplanning en toewijzing van middelen;
• Risicomanagement en realisatie van voordelen;
• Evaluatieregelingen.

Het zorgt ervoor dat de organisatie de capaciteit en het plan heeft om dit te realiseren.

Het model evolueert door drie fasen:

• Strategische Overzichtsstudie (SOC) – stelt de strategische aansluiting vast en bepaalt de richting.
• Overzicht Business Case (OBC) – ontwikkelt opties in detail en stelt het commerciële en financiële kader vast.
• Volledige Business Case (FBC) – rondt de overeenkomst af, bevestigt de betaalbaarheid en tekent leveringsplannen af.

Deze gefaseerde aanpak ondersteunt vroege besluitvorming terwijl flexibiliteit en controle behouden blijven.

Hoewel het gebaseerd is op de richtlijnen van het Britse ministerie van Financiën, is het Five Case Model een internationale standaard geworden.

• HM Treasury vereist FCM voor alle grote uitgavenvoorstellen.
• Cabinet Office, Department for Transport, NHS England, en alle gedecentraliseerde besturen (Schotland, Wales, Noord-Ierland) maken het gebruik ervan verplicht of ondersteunen dit.
• Het is ingebed in lokale overheidsborging processen, met name voor City Deals, Levelling Up, en Combined Authorities.

Het model is overgenomen of aangepast door regeringen en instellingen over de hele wereld:

• Nieuw-Zeeland: Het ministerie van Financiën heeft het FCM formeel overgenomen in zijn Better Business Cases programma, met richtlijnen aangepast aan de lokale context.
• Ierland: Het ministerie van Openbare Uitgaven en Hervorming gebruikt een versie van het model in zijn Public Spending Code.
• Zuid-Afrika, Maleisië, en delen van Latijns-Amerika hebben het FCM geïntegreerd in capaciteitsopbouwinitiatieven ondersteund door de Wereldbank en OESO.
• Multilaterale organisaties waaronder de Wereldbank, IMF, UNDP, en de Aziatische Ontwikkelingsbank maken gebruik van het model bij training en adviserende ondersteuning.

De aantrekkingskracht ligt in het pragmatisme. In tegenstelling tot veel frameworks die zich uitsluitend richten op economische beoordeling of bestuur, verbindt het FCM strategische intentie, waarde, inkoop, financiering en uitvoering in één samenhangende structuur.

Het model levert voordelen voor meerdere belanghebbenden in het publieke sector landschap:

1. Voor Ministers en Senior Leiders

• Helderheid: Een enkel, gestructureerd document dat het volledige verhaal vertelt.
• Zekerheid: Een consistente basis voor onderzoek, besluitvorming en goedkeuring.
• Afstemming: Vertrouwen dat voorstellen bredere strategische doelen ondersteunen.

2. Voor Projectteams en Analisten

• Begeleiding: Een duidelijke routekaart voor het ontwikkelen van cases.
• Integratie: Brengt beleid, economie, financiën, inkoop en uitvoering samen.
• Geloofwaardigheid: Voorstellen hebben meer kans om goedgekeurd en gefinancierd te worden.

3. Voor Burgers en Belastingbetalers

• Transparantie: Beslissingen kunnen worden uitgelegd en gerechtvaardigd.
• Waar voor je Geld: Projecten worden geselecteerd en ontworpen met voordelen in gedachten.
• Vertrouwen: Een gevoel dat publieke middelen verstandig worden gebruikt.

4. Voor Internationale Partners

• Aanpasbaarheid: Kan worden aangepast aan lokale institutionele contexten.
• Capaciteitsopbouw: Bevordert goed bestuur en verantwoordelijkheid.
• Resultaatgerichtheid: Houdt de focus op echte voordelen.

Laat me enkele mythes aanpakken die af en toe de kop opsteken.

• "Het is bureaucratisch." Integendeel, het model voorkomt afvinken door echt nadenken te vereisen. Goed uitgevoerd stroomlijnt het besluitvorming door kostbare fouten later te voorkomen.
• "Het is alleen voor grote projecten." Het model is schaalbaar. We hebben het gebruikt voor alles van £1 miljard infrastructuurprojecten tot £250.000 innovatiepilots.
• "Het gaat alleen om financiering krijgen." FCM is geen verkooppraatje, het is een beslissingsondersteunend instrument. Het moet worden gebruikt om ideeën te testen, uit te dagen en te verfijnen, niet alleen om ze te rechtvaardigen.

In meer dan twee decennia heb ik het Vijf-Casusmodel zien gebruiken in elke denkbare setting – voor het plannen van nieuwe ziekenhuizen, het digitaliseren van publieke diensten, het financieren van grote spoorwegupgrades, en het ontwerpen van grensoverschrijdende hulpprogramma's. Wat ik geleerd heb is dit:

• Een goede business case gaat nooit over papierwerk, het gaat over betere beslissingen.
• De beste projecten zijn niet die met de gladste presentaties, maar die met het helderste denken.
• Succes ligt niet in de spreadsheet, maar in de gesprekken die het model uitlokt – over doel, waarde en realiseerbaarheid.

Het Vijf-Casusmodel is niet perfect. Maar in een wereld waar het publieke vertrouwen in instellingen kwetsbaar is, en de kosten van falen hoog zijn, biedt het een raamwerk voor nauwkeurigheid, discipline en transparantie. En dat is naar mijn mening van onschatbare waarde.

Als je in of met de overheid werkt en je wilt dat je voorstel slaagt, gebruik dan het Five Case Model. Het garandeert geen goedkeuring, maar het garandeert wel dat je idee grondig, eerlijk en consequent getest wordt. En als het dat proces overleeft, is het waarschijnlijk de moeite waard om te doen.

Voor landen die hun investeringscapaciteit willen opbouwen, voor departementen die onder toezicht staan om waarde te demonstreren, en voor implementatieteams die streven naar verandering, levert dit model resultaat.

Meer dan een framework is het Five Case Model een mindset. Een die zegt: we geven publiek geld uit alsof het ons eigen geld is. Want uiteindelijk is dat ook zo.

HM Treasury. (2022). The Green Book: Central Government Guidance on Appraisal and Evaluation. Londen: HM Treasury.
New Zealand Treasury. (2021). Better Business Cases Guidance. Wellington: NZ Government.
OECD. (2015). Public Investment and Good Governance. Parijs: OECD Publishing.
World Bank. (2020). Better Spending for Better Lives: How Latin America and the Caribbean Can Do More with Less. Washington, DC: World Bank.